Στο τέλος Σεπτεμβρίου 2024, η Ελλάδα κατέλαβε τη 2η θέση παγκοσμίως στις διαδικασίες διαγωνισμών μέσω ΣΔΙΤ, σύμφωνα με την έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας «Benchmarking Infrastructure Development 2024». Η αξιολόγηση βασίστηκε σε κριτήρια όπως ο βαθμός ανταγωνισμού, η αρχή της Βέλτιστης Αξίας (Value for Money – VfM) και η διαφάνεια. Η διάκριση αυτή δεν είναι τυχαία: είχε προηγηθεί η επίσης 2η θέση το 2020 από την Παγκόσμια Τράπεζα, ενώ το 2019 ο Global Infrastructure Hub (GIH) –πρωτοβουλία της G20 για την προώθηση της διεθνούς ατζέντας υποδομών– είχε επίσης κατατάξει την Ελλάδα 2η ανάμεσα σε 81 χώρες στον τομέα των ΣΔΙΤ.
Ο Ρόλος των ΣΔΙΤ στον Μετασχηματισμό της Ελλάδας
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα ΣΔΙΤ έχουν αλλάξει την εικόνα της χώρας. Από το 2019 μέχρι σήμερα έχουν εγκριθεί 37 έργα, τα οποία υπό άλλες συνθήκες –λαμβάνοντας υπόψη το δημόσιο χρέος και τις επιπτώσεις της πανδημίας– δεν θα μπορούσαν να είχαν προχωρήσει. Οι τομείς που έχουν επωφεληθεί περισσότερο είναι η εκπαίδευση, η υγεία και η δικαιοσύνη, με χαρακτηριστικά παραδείγματα σχολεία, φοιτητικές εστίες και δικαστικά μέγαρα, καθώς και οι Μονάδες Επεξεργασίας Απορριμμάτων, δεδομένου ότι η Ελλάδα καταγράφει τη χαμηλότερη επίδοση στην Ε.Ε. στον συγκεκριμένο τομέα. Τα τελευταία χρόνια, ΣΔΙΤ αξιοποιήθηκαν επίσης για οδικά έργα, ενώ το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, αξιοποιώντας πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης (RRF), προετοίμασε χαρτοφυλάκιο έργων άρδευσης μέσω ΣΔΙΤ. Σημειώνεται ότι η PLANET Α.Ε. ηγείται του σχήματος Νομικών – Χρηματοοικονομικών – Τεχνικών και Περιβαλλοντικών Συμβούλων για την ωρίμανση και τη διαγωνιστική διαδικασία του έργου ΣΔΙΤ «Φράγμα και Δίκτυο Άρδευσης Μιναγιωτικού», το πρώτο φράγμα που υλοποιείται ως ΣΔΙΤ στην Ελλάδα.
Οι προκλήσεις βιωσιμότητας αποτελούν πλέον καθοριστικό μοχλό για νέα έργα ΣΔΙΤ. Οι καταστροφικές πυρκαγιές και πλημμύρες των τελευταίων ετών ανέδειξαν την ανάγκη για έργα αντιπλημμυρικής προστασίας, με αποτέλεσμα το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών να προχωρά στην ωρίμανση χαρτοφυλακίου έργων φραγμάτων μέσω ΣΔΙΤ. Παράλληλα, η Ελλάδα πρωτοπορεί στην απανθρακοποίηση, καθώς επί δεκαετίες ήταν άμεσα εξαρτημένη από τον λιγνίτη. Το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης επιχειρεί να απαντήσει στις κοινωνικοοικονομικές προκλήσεις που προκύπτουν, ενώ τα ΣΔΙΤ μπορούν να αποτελέσουν ισχυρό αναπτυξιακό εργαλείο. Η PLANET Α.Ε. συμβάλλει ενεργά στην επίτευξη των εθνικών στόχων στον τομέα της απολιγνιτοποίησης.
Η ανάγκη για ΣΔΙΤ δεν περιορίζεται στην ανάπτυξη νέων υποδομών. Υποδομές που έχουν ήδη κατασκευαστεί χρειάζονται τακτική και έκτακτη συντήρηση. Με τους δημόσιους πόρους να παραμένουν περιορισμένοι, η συντήρηση, η τεχνική διαχείριση και η λειτουργία μεγάλων δημόσιων περιουσιακών στοιχείων μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο ΣΔΙΤ. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η 12ετής Σύμβαση Λειτουργίας και Συντήρησης για το Μετρό Θεσσαλονίκης, που υπεγράφη το 2023. Πρόκειται για την πρώτη Σύμβαση Διαχείρισης ΣΔΙΤ στην Ελλάδα, η οποία μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για περισσότερα έργα διαχείρισης ή παροχής υπηρεσιών μέσω ΣΔΙΤ.
Η προοπτική της αγοράς ΣΔΙΤ ενισχύεται περαιτέρω από την ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας το 2023, με τους οίκους S&P και Fitch να αναβαθμίζουν την πιστοληπτική ικανότητα της χώρας. Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να καταστήσει την Ελλάδα πιο ελκυστική σε διεθνείς τράπεζες και επενδυτικά κεφάλαια, αυξάνοντας τη διάθεση χρηματοδότησης ελληνικών κατασκευαστικών ομίλων.
Νέες Προκλήσεις και Περιορισμοί για τις ΣΔΙΤ στην Ελλάδα
Παρά τις επιτυχίες, η αγορά ΣΔΙΤ δείχνει να επιβραδύνει. Η έντονη δραστηριότητα έγκρισης έργων από τη Διυπουργική Επιτροπή ΣΔΙΤ την περίοδο 2019–2023 έχει ουσιαστικά παγώσει. Το τελευταίο έργο που εγκρίθηκε ήταν το Νέο Ογκολογικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (Αύγουστος 2024), ενώ το 2023 είχε προηγηθεί η Μετεγκατάσταση των Φυλακών Κορυδαλλού. Επειδή οι ΣΔΙΤ αποτελούν μοχλό ανάπτυξης, η δυνατότητα υλοποίησής τους αποσυνδέθηκε από τον Προϋπολογισμό Δημοσίων Επενδύσεων και συνδέθηκε με το ΑΕΠ: οι πληρωμές διαθεσιμότητας δεν πρέπει να ξεπερνούν το 0,24% του ΑΕΠ. ο επιτρεπόμενο ποσοστό έχει ήδη συμπληρωθεί, γεγονός που περιορίζει τις προοπτικές νέων έργων ΣΔΙΤ έως το 2029.
Όπως χαρακτηριστικά δήλωσε ο Υφυπουργός Υποδομών και Μεταφορών, αρμόδιος για τις Υποδομές, Νίκος Ταχιάος:
Η συμβολή των ΣΔΙΤ στην κατασκευή μεγάλων έργων είναι σημαντική, καθώς εξασφαλίζουν τόσο την κατασκευή όσο και τη μακροχρόνια συντήρηση. Ωστόσο, δεν αποτελούν ένα ανεξάντλητο χρηματοδοτικό εργαλείο.
Το μοντέλο των πληρωμών διαθεσιμότητας φαίνεται να έχει φτάσει στα όριά του.
